Czytając wybór szkiców Jerzego Żuławskiego – kiedyś bardzo popularnego poety i prozaika, autora trylogii Na srebrnym globie, a dziś twórcy zapomnianego – natrafiłem na przedziwny utwór. Nosi on tytuł Jak Don Kichot pogodził Hamleta z Don Juanem i pochodzi z roku 1906. Łączy on konwencje tzw. „rozmowy zmarłych” i opowiadania z elementami eseju. Utwór ten jest bardzo ciekawym przykładem prekursorskiego wobec literatury nazywanej postmodernistyczną, deziluzyjnego traktowania fikcji literackiej, świadomego obnażania jej konwencjonalności. Historycy literatury polskiej przykładów takich rozwiązań narracyjnych upatrują zazwyczaj w prozie Witkacego, Schulza, Gombrowicza. Tymczasem twórcy młodopolscy uważani za poważnych, potrafili się też bawić literaturą, co uświadamia nam Żuławski i to na wiele lat przed wymienionymi autorami.
W tym oryginalnym utworze Don Kichot, Hamlet i Don Juan (nie jest jasne czy Byronowski, czy może jednak Molièrowski) jadą konno do Saragossy na turniej rycerski potykać się o cześć niewiast, a następnie wziąć udział w wyprawie wojsk krzyżowych do Ziemi Świętej. W drodze umilają sobie czas rozmową. Don Juan, miłośnik przyjemności życia i kobiet z właściwą mu pewnością siebie, oświadcza, że po wysłuchaniu opowieści o nim, uważa Hamleta za człowieka słabego. Królewic duński sprowokowany odpiera jego zarzuty, snując swą gorzką opowieść o Ofelii: kochał ją, i jednocześnie dręczył, szukając w niej ideału. Przyczyną jego zabiegów była chęć zaspokojenia pragnienia, by Ofelia objawiła mu się taką, jaka jest naprawdę. Oświadczyny Rosenkrantza potraktował jedynie jako pretekst, by z nią zerwać. Odsłania też przed swymi słuchaczami przyczynę swojej niezdolności do działania politycznego – była nią miłość do ideału.
W tej opowieści parodia powieści rycerskiej miesza się z pastiszem dialogu filozoficznego. Gra literacka, jaką prowadzi Żuławski z czytelnikiem wyprzedza eksperymenty Jorge Luisa Borgesa z fikcją powieściową. Cóż mamy bowiem w Jak Don Kichot pogodził Hamleta z Don Juanem? Postacie literackie wyjęte z klasycznych dzieł literatury światowej i ukazane bardzo ludzko, na sposób uwspółcześniony. Pomieszanie ról wewnątrz tekstowych i zewnątrz tekstowych: Don Juan czytał historię Hamleta i rozmawia z nim osobiście, by u źródła dowiedzieć się gdzie leży prawda (czy to oznacza, że w świecie przedstawionym tego utworu Hamlet mógłby przeczytać o niesławnych wyczynach Don Juana?). Przerzucanie się od groteski i absurdu do ironii, obnażające konwencjonalność tych kategorii estetycznych, demistyfikuje je z premedytacją. Nieodmiennie ma się wrażenie, że w tym tekście toczy się jakaś gra z szacownym mitem literatury – Don Kichot, Hamlet i Don Juan uosabiają trzy postawy życiowe, ale też trzy uniwersalne wzorce męskiego stosunku do kobiet…
Żuławski komponując fikcyjną „rozmowę zmarłych” (którzy wcale nie są zmarli!), w duchu antycznego i oświeceniowego wzorca gatunkowego, porusza się całkowicie w ramach – pełniącej deziluzyjne funkcje – fikcji literackiej, za pomocą której zmierza do odkrycia prawdy (sensu, znaczenia) dramatu Szekspira. Ciekawa sprawa, że Bolesław Miciński w Podróżach do piekieł - swoim eseistycznym opus magnum zastosuje podobny chwyt – mieszając porządek rzeczywisty z fikcyjnym i każąc postaciom literackim, wywodzącym się z arcydzieł literatury światowej działać na jednym planie razem ze słynnymi filozofami, jak Kant. Czy Miciński czytał Żuławskiego? Czy wzorował się na jakichś innych utworach – np. z literatur obcych? Jeśli tak, to na jakich? A może wyjaśnienie tej zbieżności jest zupełnie inne?
W tym oryginalnym utworze Don Kichot, Hamlet i Don Juan (nie jest jasne czy Byronowski, czy może jednak Molièrowski) jadą konno do Saragossy na turniej rycerski potykać się o cześć niewiast, a następnie wziąć udział w wyprawie wojsk krzyżowych do Ziemi Świętej. W drodze umilają sobie czas rozmową. Don Juan, miłośnik przyjemności życia i kobiet z właściwą mu pewnością siebie, oświadcza, że po wysłuchaniu opowieści o nim, uważa Hamleta za człowieka słabego. Królewic duński sprowokowany odpiera jego zarzuty, snując swą gorzką opowieść o Ofelii: kochał ją, i jednocześnie dręczył, szukając w niej ideału. Przyczyną jego zabiegów była chęć zaspokojenia pragnienia, by Ofelia objawiła mu się taką, jaka jest naprawdę. Oświadczyny Rosenkrantza potraktował jedynie jako pretekst, by z nią zerwać. Odsłania też przed swymi słuchaczami przyczynę swojej niezdolności do działania politycznego – była nią miłość do ideału.
W tej opowieści parodia powieści rycerskiej miesza się z pastiszem dialogu filozoficznego. Gra literacka, jaką prowadzi Żuławski z czytelnikiem wyprzedza eksperymenty Jorge Luisa Borgesa z fikcją powieściową. Cóż mamy bowiem w Jak Don Kichot pogodził Hamleta z Don Juanem? Postacie literackie wyjęte z klasycznych dzieł literatury światowej i ukazane bardzo ludzko, na sposób uwspółcześniony. Pomieszanie ról wewnątrz tekstowych i zewnątrz tekstowych: Don Juan czytał historię Hamleta i rozmawia z nim osobiście, by u źródła dowiedzieć się gdzie leży prawda (czy to oznacza, że w świecie przedstawionym tego utworu Hamlet mógłby przeczytać o niesławnych wyczynach Don Juana?). Przerzucanie się od groteski i absurdu do ironii, obnażające konwencjonalność tych kategorii estetycznych, demistyfikuje je z premedytacją. Nieodmiennie ma się wrażenie, że w tym tekście toczy się jakaś gra z szacownym mitem literatury – Don Kichot, Hamlet i Don Juan uosabiają trzy postawy życiowe, ale też trzy uniwersalne wzorce męskiego stosunku do kobiet…
Żuławski komponując fikcyjną „rozmowę zmarłych” (którzy wcale nie są zmarli!), w duchu antycznego i oświeceniowego wzorca gatunkowego, porusza się całkowicie w ramach – pełniącej deziluzyjne funkcje – fikcji literackiej, za pomocą której zmierza do odkrycia prawdy (sensu, znaczenia) dramatu Szekspira. Ciekawa sprawa, że Bolesław Miciński w Podróżach do piekieł - swoim eseistycznym opus magnum zastosuje podobny chwyt – mieszając porządek rzeczywisty z fikcyjnym i każąc postaciom literackim, wywodzącym się z arcydzieł literatury światowej działać na jednym planie razem ze słynnymi filozofami, jak Kant. Czy Miciński czytał Żuławskiego? Czy wzorował się na jakichś innych utworach – np. z literatur obcych? Jeśli tak, to na jakich? A może wyjaśnienie tej zbieżności jest zupełnie inne?
+Brooklyn+Bridge+in+Winter+-+1920.jpg)
Julian Kornhauser „Origami”. Skromny zbiorek 33 wierszy. Następny tomik pewnie dopiero za kilka lat. A szkoda. Recenzja J. Barana do przeczytania 
